Schaakexcursie in Israël

Terug naar Index Coaching/Training

Karel van Delft

Auteur: Karel van Delft

Israël is bezig in rap tempo een sterk schaakland te worden. Merijn en ik zijn er deze zomer twee weken geweest. Het niveau is sterk verhoogd door de komst van veel russen naar Israël. Op het nationaal jeugdkampioenschap waar Merijn aan meedeed, sprak tweederde van de deelnemers dan ook Russisch.

We logeerden deels in Tel Aviv bij onze gasttrainer IM Yochanan Afek. Ook verbleven we in het provinciestadje Kfar-Saba waar het kampioenschap werd gespeeld. Daarvoor speelden we twee dagen mee in het nationale rapidkampioenschap. Merijn scoorde in de hoofdgroep 3 uit 9. In die groep deden 9 grootmeesters en 14 IM's mee. In totaal zijn er 26 grootmeesters in Israël, dat zijn er 20 meer dan zes jaar geleden. Zelf viel me de eer te beurt in de kneuzencategorie in de subtop te eindigen, wat een mooi boek van Akiba Rubinstein opleverde. Ook in Israël wordt aankomend talent met boekenprijzen gestimuleerd.
Sven Bakker was ook mee. De eerste avond bezochten we in Tel Aviv de Emmanuel Lasker schaakclub. Dat is een wat sjofele ruimte tweehoog vlak bij de boulevard, tussen luxueuze torenhoge hotels, waar je binnenkomt via een obscuur trapgat en een entree die doet vermoeden dat je een verlopen coffeeshop betreedt. Onder het toeziend oog van een bronzen borstbeeld van Lasker zitten in de regel tien tot twintig, veelal oudere, mannen urenlang te schaken onder het genot van een enkele consumptie. Sven verloor ongeveer twintig gulden, die Merijn weer terugwon. Zelf heb ik er aan het eind van de vakantie ook nog zes uur achtereen zitten schaken. M'n oude tegenstander sprak geen woord engels, maar dat is ook niet nodig als je schaakt.
Merijn scoorde 50 procent op het nationale jeugdkampioenschap en een tpr die 118 punten beneden z'n rating (2260) ligt. Niet best dus. De top was sterk. De 19-jarige Sutovsky deed niet mee. Die was vorig jaar al wereldkampioen geworden en heeft een rating boven de 2600. De 17-jarige Gershon (wereld-kampioen tot 14 en tot 16 jaar) deed wel mee. Hij werd slechts vierde. Ook deed de 12-jarige Eli Vovsha mee. Die was verleden jaar wereldkampioen rapidschaken en haalde een tpr op het kampioenschap van 2285. Het kampioenschap werd gewonnen door IM Dimitri Tyomkin. Hij heeft analyse van zijn partij tegen Gershon aan de Koningsvleugel ter beschikking gesteld. Hij heeft me ook een paar uur lang laten zien wat het programma Chess Base allemaal kan. Goeiemorgen... een hele hoop. Ook kreeg ik een mooie stelling van Alexander Rabinovich (rating 2415).
Naast Afek was Victor Reznic toernooidirecteur. Hij is van nationale meestersterkte en is begin jaren negentig uit de Wit-Rusland (Minsk) komen overwaaien. Van huis uit is hij econoom. Hij verdient de kost echter als schaakleraar op basisscholen en als manager/trainer van de schaakclub in Kfar-Saba. Vrijwillige organisatoren en trainers kennen ze nauwelijks in Israël. Als je gewoon jeugdlid van de schaakclub wordt, krijg je een keer in de week les en speel je een partij. Daarvoor betaal je bijna 60 gulden per maand. Je kunt het financieel wat dat betreft meer met muziek- of tennisles hier vergelijken. Betere spelers trainen wat vaker en betalen iets meer . Talentvolle spelers, zoals de negenjarige Tal waar ik tegen speelde op het rapidkampioenschap, krijgen vrijwel dagelijks een uur privé-les van een grootmeester. De club en de gemeente subsidiëren dat. Veel meer dan hier in Nederland wordt belang gehecht aan het leveren van prestaties. Dat heeft wellicht ook iets met de joodse cultuur te maken én het feit dat het land officiëel nog steeds in oorlog is met 22 Arabische landen. Dat merk je aan alles. Natuurlijk aan de bomaanslagen, maar ook uit het feit dat diverse deelnemers in militair uniform aan het kampioenschap deelnamen. Opvallend was verder het veelvuldig gebruik van draagbare telefoons. Nergens lopen zoveel mensen met zo'n speeltje rond als in Israël. Kampioen Tyomkin presteerde het zelfs om regelmatig tijdens partijen gebeld te worden.
Ik maakte ook nog in m'n eentje een uitstapje naar een snelschaaktoernooi in Herzlia (50 procent gescoord). Daar vertelden jongetjes van twaalf jaar me (met ratings van 1700 tot 1800) dat ze één keer per week drie uur lang in een groep van tien spelers met een IM trainen. Verder spelen ze nog twee wedstrijden. Huiswerk krijgen ze weinig en tijdens de trainingen worden er veel thematische stellingen behandeld.
Terug naar Victor. Hij is dus manager/trainer van de schaakclub van Kfar-Saba. Die club is succesvol bij de jeugd en hij wil graag met de toptraining van De Schaakmaat ervaringen blijven uitwisselen. Misschien zit er zelfs een keer een match in. Life of via internet. Nergens in Israël heeft een club trouwens een clubblad. We hebben wat Koningsvleugels toegestuurd en wellicht beginnen ze in Kfar-Saba nu ook met een clubblad. De club heeft negen jeugdgroepen met een niveau onder de 2000. Er is een groep van spelers, van 12 tot 16 jaar, waarvan de spelers een rating hebben tussen de 2000 en 2200. Die groep traint drie keer per week twee uur. Ze betalen daar ongeveer honderd gulden per maand voor. De rest legt de club bij. Tijdens de trainingen worden veel thematische stellingen behandeld: wat zijn de kenmerken en welk plan is geboden. Daarbij wordt veel aandacht aan pionstructuren gegeven. Victor komt uit de russische schaakschool en heeft nog met Gelfand getraind. Hij benadrukt dat het heel belangrijk is om dagelijks tactiek te oefenen ('net zo belangrijk als brood eten, dat doe je ook dagelijks'). Het boek van Blokh vindt hij erg goed omdat daar veel typische thema's in behandeld worden. Belangrijk noemt hij ook het bestuderen van typische eindspelen, omdat je daarvan goed gevoel voor de mogelijkheden van de stukken krijgt.
Openingenstudie vindt hij niet aan de orde voor spelers met een rating van minder dan 2000 ('eerst maar leren schaken, uit je hoofd leren heeft geen zin'). Belangrijke boeken noemt hij die van Dvoretsky (voor spelers boven de 2100) en Kotov ('Denk als een grootmeester' e.d.). Maar uiteraard is het ook nodig om veelvuldig becommentarieerde partijen te bestuderen. Door klassieke partijen van Tal, Kasparov (aanval), Petrosjan (verdediging) en Timman en Kortschnoi (dynamisch schaak) na te spelen, kun je allerlei aspecten van het schaken beter leren begrijpen. Voordeel van de computer vindt Victor dat je daarmee snel in databases kunt kijken wat het plan in diverse openingen moet zijn. Ook kun je er stellingen mee uitspelen en onderzoeken. Als je dat eerst zelf doet, levert dat tijdwinst op en kom je beter beslagen ten ijs bij trainingen. Bij de club van Victor komen ook regelmatig gasttrainers die een speciaal onderwerp behandelen waar ze goed in zijn. Victor besteedt ook tijd bij partij-analyses aan psychologische kwesties als tijdnood en concentratie. Hij maakt onderscheid tussen een trainer, die alleen maar kennis overdraagt en vaardigheden aanleert, en een coach die zijn pupillen ook tijdens wedstrijden observeert en daar dan later samen met de speler lessen over zelfmanagement uit probeert te leren. Het Israëlische schaakteam werkt trouwens ook met een psycholoog, IM Nekrasov uit de Oekraine. Belangrijk bij schaken is het maken van plannen. Victor trekt vaak vergelijkingen in zijn lessen met economische onderwerpen uit de dagelijkse praktijk.
Een voordeel van het russische systeem vond Victor de discipline. Hij heeft het idee dat de Israëlische en westerse jeugd niet altijd even serieus studeert en dat vindt hij zonde. Dan kun je volgens hem beter minder uren voor je studie uittrekken, maar die tijd dan wel geconcentreerd benutten.

Eén van de middagen heb ik een paar uur met GM Alex Finkel gesproken. Hij kwam kijken bij het kampioenschap. Finkel is dit jaar gedeeld eerste in Dieren geëindigd. Hij is 22 jaar en gaat nu rechten studeren en zijn schaken op een laag pitje zetten. Finkel is zes jaar geleden uit de Oekraïne naar Israël geëmigreerd. Hij had toen ongeveer een rating van 2100. Hij heeft een enorm rekentalent. Toen hij zes jaar was kon hij al honderdtallen met elkaar vermenigvuldigen. Verder is hij erg lui. Dat komt volgens hem omdat hij alles altijd snel begreep op school en daardoor nooit huiswerk hoefde te doen. Omdat hij zich verveelde in zijn Israëlische woonplaats Beer-Sheva begon hij maar hard te studeren op schaken. Het moet overigens wel enorm vervelend zijn in die stad, die iets groter is dan Apeldoorn. Ze hebben er namelijk liefst tien grootmeesters.
Op één van de avonden was jeugdtrainer Dov Zalts aanwezig in de jeugdherberg waar veel spelers verbleven. Hij liet een prachtige partij van zichzelf zien met een geweldige sleutelzet. Zijn team tot veertien jaar was tweede van Israël geworden en hij vertelde dat hij veelvuldig gebruik maakt van de analyse-vragenlijst die voor onze toptraining is ontwikkeld. Deze lijst is ook in het hebreeuws vertaald.

Dov Zalts - Arkady Blodshtein (Uzbekistan), 1996
Wit Kh2, Dd3, Tg1, Tg2, Lc3, Pe2, b4, c4, d5, f4, h3.
Zwart Kh8, Dh4, Tc7, Te8, Lc8, Lf6, a6, d6, e5, f5, h7.
De partij gaat verder met 1. c5 exf4, 2. Dd4!! Tf7, 3. Pxf4 Lxd4, 4. Lxd4 Tf6. 5. Kh1! en alom zetdwang.

Een middag werd ik bezocht door Amatzia Avni. Hij is nationaal meester, redacteur van het Israëlisch bondsblad en auteur van de boeken 'Creative Chess' en 'Danger in Chess'. Avni is verder jarenlang psycholoog in het Israëlische leger geweest. Avni interesseert zich vooral voor denkmethoden. Winnie the Pooh vindt hij in dat verband interessant en ook het werk van de engelse trainer Littlewood en het creativiteitsonderzoek van De Bono, die ooit betrokken is geweest bij het Venezuelaanse ministerie voor intelligentie.
Mensen denken vaak op een standaard manier. Ze kijken bijvoorbeeld of iets wel klopt (verifiëren) en ze kijken niet of het niet klopt (falsificeren). Dergelijke denkmethoden en soortgelijke vuistregels (heuristieken) zijn voor huis-tuin-en-keuken gebruik in de regel afdoende. Voor creatief denken (de tegenstander een onverwacht probleem voorschotelen) is echter meer nodig. Avni definieert creatief denken als 'exceptionele vragen stellen'. Avni heeft overigens een tamelijk negatief beeld van topschakers. Hij veronderstelt dat je een asociale 'killer' moet zijn wil je de top kunnen halen. Tegelijkertijd geeft hij toe dat Kortschnoi misschien ook wel gelijk heeft met zijn uitspraak dat je diverse rollen in je leven vervult en dat je instelling tijdens een partij niets hoeft te zeggen over hoe je verder als persoon bent. Avni vindt de manier waarop de toptraining is opgezet erg interessant. Psychologische inzichten toepassen bij opzetten van lessen, het ontwikkelen van een trainingscultuur, coachen enzovoort gebeurt volgens hem niet of nauwelijks. Hij weet alleen dat de vroegere sovjet-trainer Zak daar ook mee bezig was. Avni wil dan ook graag een aantal artikelen die ik over die onderwerpen heb geschreven in het Israëlische schaaktijdschrift publiceren. Geïnteresseerden hoeven daar trouwens niet op te wachten. Ze kunnen gewoon de internetpagina's van de toptraining bekijken of de studiegids van de toptraining.
Avni publiceert overigens zo ongeveer in november een derde boekje bij uitgeverij Cadogan. Dat heet 'Surprise in chess'. De verrassing is een psychologisch wapen bij uitstek, beweert Avni in het voorwoord. Het valt keer op keer te gebruiken, want mensen (en zelfs staten) blijken het te verrekken om te analyseren WAAROM ze zich hebben laten verrassen. Hooguit kijken ze in concrete gevallen hoe ze op hun neus zijn gegaan. Het was heet in Israël. Op een terrasje onder een afdakje bij het strand was het echter wel vol te houden. Daar las ik ondermeer een paar hoofdstukken van het boek van Piet Vroon 'De tranen van de krokodil'. Dat handelt over de te snelle ontwikkeling van het menselijk brein. Daardoor wil ons gevoel wel eens niet in de pas lopen met ons verstand en dat soort dingen. In dergelijke lectuur kom je nog wel eens wetenswaardigheden tegen die wellicht praktisch nut hebben. Zo schrijft Vroon dat mensen als ze staan alerter zijn dan als ze zitten. Voor schakers is dat misschien nuttig. Je zou als je duf bent van het zitten turen naar je bord, eens kunnen rondlopen. Misschien zie je dan opeens andere mogelijkheden. Het is trouwens ook de moeite waard (dammers doen dat veel meer) om de stelling van de andere kant van het bord te bekijken. Probeer dan een mooi plan voor je tegenstander te bedenken. Emotioneel is dat nog een hele klus, maar het levert vaak wel meer inzicht in de stelling op.

Merijn heeft de volgende analyse van een van zijn partijen gemaakt:

Merijn van Delft - Tal Abergel, Kfar-Saba 1997

1. e4 c5
2. Pf3 Pc6
3. c3
Normaal gesproken speel ik hier 3. d4, maar ik wilde de alapin ook eens van de witte zijde bewonderen.
3. Pf6
4. e5 Pd5
5. d4 cxd4
6. Lc4 Pb6
7. Lb3 dxc3?!
Beter is 7..d6, 8. exd6 Dxd6, 9. 0-0 Le6, 10. Lxe6 Dxe6, 11. Pxd4 Pxd4, 12. Dxd4 Td8, 13. Dh4 De2 met een spannende stelling. Zwart heeft enige problemen met zijn ontwikkeling, wit kan proberen daar met 14. Le3 misbruik van te maken.
8. Pxc3 d6
9. 0-0!?
Bijbel 22 door Evgenij Svesknikov geeft 9. exd6 exd6 (9..Dxd6, 10. 0-0! Dxd1, 11. Txd1 a6, 12. Le3 Pd7, 13. Pd5 met groot voordeel) 10. Pg5 d5, 11. 0-0! Le7!? zonder verdere analyse. Op 11..h6 komt overigens 12. Pxf7! Kxf7, 13. Pxd5 Pxd5, 14. Lxd5+ Kf6, 15. b3! Lf5, 16. g4 Lxg4, 17. Lb2+ Kg6, 18. Dxg4+Dg5 en wit heeft groot voordeel vanwege zijn loperpaar.
9. e6
Slecht zijn 9..Pxe5??, 10. Pxe5 dxe5, 11. Lxf7+ met damewinst en 9..Lg4, 10. Lxf7+ Kxf7, 11. Pg5+ Ke8, 12. Dxg4 Pxe5, 13. De4 en de zwarte stelling staat op instorten. Iets ingewikkelder wordt het na 9..dxe5. Ik analyseer:
A. 9. Lxf7+ Kxf7, 10. Pg5+ (10. Pxe5+ Kg8) Kg8 (10..Ke8, 11. Df3 gevolgd door 12. Df7+ met waarschijnlijk winnende aanval) 11. Db3+ e6, 12. Pxe6 Pa5, 13. Pxd8+ Pxb3, 14. axb3 Le7, 15. Td1 met voordeel voor wit, bijvoorbeeld 15..Lg4, 16. f3 Lxf3, 17. gxf3 Lxd8, 18. Txa7! of 15..h6, 16. Le3 Lg4, 17. f3 Lxf3, 18. gxf3 Lxd8, 19. Txa7 Txa7, 20. Txd8+ Kh7, 21. Txh8+ Kxh8, 22. Lxb6. B. 9. Dxd8+ Pxd8 (9..Kxd8, 10. Lxf7 en de zwarte stelling ziet er weer gammel uit), 10. Pb5 f6 (10..Kd7??, 11. Pxe5+ Ke8, 12. Pc7 mat) 11. Le3 looks crushing.
10. Lg5 Le7
11. Lxe7 Kxe7
12. exd6+ Dxd6
13. De2 Td8

13..Te8, 14. Tad1 Df4, 15. Dd3 g6, 16. g3 doesn't satisfy either.

14. Tad1 Df4
15. Txd8 Pxd8
16. g3 Db4
17. Td1 Pc6
18. Pe5
Het lijkt allemaal geforceerd. Zwart komt nu niet meer los. Zo komt op 18..Ld7??, 19. Txd7+ Pxd7, 20. Pd5+ exd5, 21. Pxc6+met damewinst.
18. Kf8
19. Pxc6 bxc6
20. Td8+ Ke7
21. Dd2
Wit vergroot zijn grip op de stelling (er dreigt nu bijvoorbeeld Tg8, gevolgd door Dg5) en nog steeds kan zwart niet loskomen: 21..La6??, 22. Txa8 Pxa8, 23. Pd5+ met damewinst.
21..Lb7??, 22. Td2+ Pxd7, 23. Pd5+ deja vu.

21 Pd7??
22. Txd7 Lxd7
23. Pd5+

1- 0